Kaçkar by UTMB mùa thứ hai: 2.000 người chạy và một bảng kết quả để trống

Sương ở Ayder dày đến mức người chạy chỉ còn nhìn thấy mũ bảo hiểm của người phía trước. Bộ trưởng Thanh niên và Thể thao Thổ Nhĩ Kỳ, Osman Aşkın Bak, vẫy cờ xuất phát, và hai nghìn vận động viên từ sáu mươi quốc gia bắt đầu đổ lên sườn núi Kaçkar. Tôi ngồi ở khu vực báo chí, mở máy tính, chờ bảng kết quả. Bảng kết quả không đến.

Bốn mươi lăm năm theo nghề để lại cho tôi một phản xạ: sau tiếng súng xuất phát là đến phần thời gian. Ai về nhất, chạy bao lâu, leo dốc nhanh hay chậm, kỷ lục đường chạy có bị phá hay không. Ở giải chạy núi này, tất cả những thứ đó trống trơn. Không tên người thắng, không cột mốc thời gian, không tốc độ trung bình. Chỉ có số người tham dự và số quốc gia. Với một người đưa tin điền kinh, khoảng trống ấy kỳ lạ đến mức nó trở thành chính câu chuyện đáng viết.

Kaçkar by UTMB là một chặng trong hệ thống UTMB World Series, chuỗi giải chạy núi quốc tế do thương hiệu Ultra-Trail du Mont-Blanc ở Chamonix, Pháp, vận hành. Suất dự giải không đến từ chuẩn thời gian như ở điền kinh đường bộ. Người chạy tích “Running Stones” — điểm thưởng kiếm được tại các giải đủ điều kiện — rồi bốc thăm để giành suất dự chung kết Mont-Blanc. Chạy núi không có kỷ lục thế giới được công nhận; mọi thành tích chỉ có nghĩa tương đối theo từng đường chạy.

Mùa này là mùa thứ hai của giải. Ban tổ chức là một liên minh gồm Bộ Thanh niên và Thể thao, Cơ quan Xúc tiến và Phát triển Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ, chính quyền tỉnh Rize và DOKA, cơ quan phát triển vùng Đông Biển Đen. Tiền tài trợ đến từ Turkish Airlines, TOGG, Turkcell và Maxis — toàn thương hiệu quốc gia. Giám đốc đường chạy là Johan Essl, người của UTMB trung tâm. Cự ly 20 km là khoảng cách duy nhất được xác nhận trong bản tin.

Ở Kenya, nơi tôi sống, các giải điền kinh được đo bằng giây. Kaçkar by UTMB được đo bằng số người tham dự, và điều đó nói lên khá nhiều về thứ nó thực sự bán.

Hai nghìn người chạy từ sáu mươi quốc gia là một đại lượng phân phối. Nó đo năng lực hàng không, chính sách thị thực, sức hút thương hiệu và ngân sách truyền thông của một vùng đất. Để đưa ngần ấy người tới một cao nguyên thuộc Rize, người ta cần đường bay, khách sạn, thủ tục nhập cảnh, hậu cần y tế và một bộ máy tổ chức đủ chuẩn để UTMB đồng ý gắn tên mình lên sự kiện. Đó là năng lực thật, nhưng là năng lực tổ chức, không phải năng lực đào tạo vận động viên.

Trong nền kinh tế chạy núi, người trả tiền và người thi đấu thường là cùng một người. Vì vậy bảng kết quả không phải sản phẩm — tấm huy chương hoàn thành mới là.

Người chạy trả lệ phí, mua vé máy bay, thuê phòng, sắm giày, sắm áo khoác chống nước, sắm gậy leo dốc. Thứ họ mang về không phải ngôi vô địch mà là dòng chữ xác nhận đã về đích. Nhà tổ chức không cần một ngôi sao để bán vé. Họ cần một khung cảnh đủ đẹp để hai nghìn người ấy muốn quay lại và kéo theo vài nghìn người nữa.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải điền kinh Đông Phi của tôi, đây là hai nền kinh tế khác nhau của cùng một môn thể thao. Ở Iten hay Eldoret, một vận động viên trẻ chạy để kiếm lương. Tốc độ của cô ấy là hàng hóa: hợp đồng, vé máy bay tới giải đường bộ châu Âu, tiền thưởng theo giây, tất cả quy đổi từ đồng hồ bấm giây. Ở Kaçkar, tốc độ gần như không có giá. Người nhanh nhất và người chậm nhất cùng trả một mức lệ phí, cùng nhận một tấm huy chương.

Sự khác biệt ấy giải thích vì sao người Kenya và người Ethiopia thống trị đường chạy và đường bộ nhưng hầu như vắng mặt ở các giải UTMB. Không phải vì họ không thể leo núi. Mà vì cánh cửa vào giải mở bằng ví tiền chứ không bằng thành tích. Một bộ lọc chọn thu nhập thay vì chọn tài năng — bất công không đo bằng giây, mà đo bằng đô la.

Phía Thổ Nhĩ Kỳ đang chơi một ván khác. Bộ trưởng Bak nói thẳng tham vọng: ông muốn Ayder và Rize gắn với những tổ chức tầm cỡ quốc tế, giống như Davos gắn với các diễn đàn kinh tế. Ông cũng nói du lịch thể thao mang lại nguồn thu đáng kể cho đất nước. Đó là phát biểu về địa điểm, không phải về huy chương.

Nhưng có một điều khó nghe hơn về vế thể thao. Trong bản tin, không một vận động viên ưu tú nào được nêu tên. Không thời gian, không thứ hạng, không kỷ lục đường chạy. Vậy mà phát biểu của bộ trưởng vẫn nhắc tới “các vận động viên ultra marathon đẳng cấp thế giới”. Đó là một cách nói, không phải một bằng chứng. Sáu mươi quốc gia là một chỉ dấu về hậu cần; nó không nói gì về chiều sâu chuyên môn. Người ta có thể đưa sáu mươi quốc gia tới một thung lũng mà không cần một nhà vô địch nào.

Rủi ro vận hành thì chính quyền địa phương tự thừa nhận. Thống đốc Rize nhớ lại mùa đầu tiên: sương và mưa che kín Kaçkar. Với một sự kiện mà giá trị nằm ở những thước phim phát đi từ núi rừng, thời tiết là biến số quyết định. Sự sống còn của giải lại phụ thuộc ngân sách công — bộ, cơ quan phát triển vùng, chính quyền tỉnh.

Đây là mô hình đang lan rất nhanh: quốc gia mua một chặng nhượng quyền, đổi hạ tầng và ngân sách lấy hình ảnh, còn phần thi đấu để trống cho những người tự nguyện trả tiền để được chạy.

Năm 2026 dạy tôi rằng ngôi sao thật nhất không phải người chạy nhanh nhất, mà người gồng mình trong im lặng. Tôi từng viết về những nữ cầu thủ Kenya phải tập với quả bóng làm từ vải vụn khi giải đấu đóng băng, và về Mercy Achieng, cô tiền vệ 19 tuổi có tỷ lệ chuyền chính xác 87% mà không ai gọi lên tuyển cho tới khi tôi đưa bảng số liệu ra. Những câu chuyện ấy thuộc về một nền thể thao không có ban tổ chức nào đứng ra trả tiền.

Thế giới thể thao luôn muốn xếp hạng. Tôi thì chỉ muốn hiểu vì sao họ chạy, vì sao họ khóc. Ở Kaçkar, người ta chạy vì một khung cảnh, một tấm huy chương, một dòng trạng thái. Điều đó không sai. Nhưng nếu một ngày có một cô gái trẻ Đông Phi muốn leo lên đỉnh Kaçkar và cô ấy không có tiền mua suất bốc thăm, thứ bị bỏ lại phía sau không phải một thành tích. Nó là một con đường.

Ở tuổi 61, tôi học được rằng thể thao không bao giờ cũ, chỉ có cách nhìn của chúng ta trở nên mòn. Và cách nhìn về một giải chạy núi không nằm ở tấm huy chương của người về đích, mà nằm ở chỗ: vùng đất ấy đã mua gì, và ai là người trả tiền cho nó.